ਬੇਹਿੰਮਤੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਬਹਿ ਕੇ ਸ਼ਿਕਵੇ ਕਰਨ ਮੁਕੱਦਰਾਂ ਦਾ
ਉਗਣ ਵਾਲੇ ਉੱਗ ਪੈਂਦੇ ਨੇ ਸੀਨਾ ਪਾੜ ਕੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ।
ਹਿੰਮਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਦਰਿਆ ਅਟਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਟਕਾ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਕਰ ਗੁਜ਼ਰਨ ਲਈ ਲਗਨ, ਸਿਰੜ , ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਠਾਣ ਲਵੇ ਤਾਂ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਗਰੀਬੀ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਉਹਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ। ਜਿਸਦੀ ਉਘੜਵੀਂ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ ਨੌਜੁਆਨ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧੂਰੀ।
ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧੂਰੀ (ਆਈ.ਏ.ਐਸ.) ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਮਿਹਨਤ, ਸੰਘਰਸ਼, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਥ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ, ਤੰਗੀਆਂ, ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਠਲ੍ਹ ਨਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ। ਉਨਾਂ ਨੇ ਲੇਬਰ ਚੌਂਕ ‘ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਲਭਿਆ ਤੇ ਦਿਹਾੜੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਿਖਰਲੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਯੂ ਪੀ ਐਸ ਸੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸੁਪਨਾ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਤੇ ਉਹ ਉਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣ ਗਏ।
ਸ .ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧੂਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 1976 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਕਸਬਾ ਧੂਰੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਾਨਕਾ ਪਿੰਡ ਕਾਂਝਲਾ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੌਲਤਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਜੱਗਾ ਸਿੰਘ ਰੇਲਵੇ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਦਰਜਾ ਚਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਰਜੀਤ ਕੌਰ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਔਰਤ। ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਵਿਦਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਕੱਕੜਵਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਵੋਦਿਆ ਵਿਦਿਆਲਿਆ ਲੌਂਗੋਵਾਲ (ਸੰਗਰੂਰ) ਤੋਂ ਦਸਵੀਂ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬੀ.ਈ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀਆਂ, ਐਫ ਸੀ ਆਈ, ਇਨਕਮ ਟੈਕਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਵਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਤਕ ਸਫ਼ਰ ਤਹਿ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤਹੱਈਆ ਕਰ ਲਵੇ ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ।
ਸ.ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਬਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯੂ.ਪੀ.ਐੱਸ.ਸੀ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਛੇਵੀਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ 2012 ਬੈਚ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਕੇਡਰ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਖਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਹੁਦਿਆਂ ਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਿਭਾਈਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ: ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ (ਡੀ.ਸੀ.) ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਡੀ.ਸੀ. ਮੋਗਾ, ਡੀ.ਸੀ. ਮਾਨਸਾ, ਡੀ.ਸੀ. ਲੁਧਿਆਣਾ (ਵਾਧੂ ਚਾਰਜ),
ਹੁਣ ਉਹ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਲੋਕਲ ਗਵਰਨਮੈਂਟ (ਸਥਾਨਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਭਾਗ), ਪੰਜਾਬ ਵਜੋਂ ਤੈਨਾਤ ਹਨ।
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਲਈ “ਬੈਸਟ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ” ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਮਦਦ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਖਾਸ ਜ਼ੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਰੋਕਾਰ
ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧੂਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਪਾਹਜ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਟਰਾਈਸਾਈਕਲ, ਨਕਲੀ ਅੰਗ, ਸਮਾਰਟ ਫੋਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਕਰਨ ਵੰਡ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸੌਖੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਰਿਆ ਵਿਵਹਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ “ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ” ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਹਿਤਕ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ
ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਮਲਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਗਰੀਬੀ ਦਾ ਦਰਦ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਜਨਤਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੰਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਸੁਭਾਅ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਨਤਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਰਕਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕ ਚਰਚਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਬਹੁਤ ਆਮ ਰਹੇ ਹਨ:
ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਦਰਦ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਲਾਈਨਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਉਦਾਹਰਣ:
“ਭੁੱਖੇ ਪੇਟਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੀ ਰੋਂਦੇ ਨੇ,
ਪਰ ਉਮੀਦ ਦੀ ਚਿੰਗਾਰੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜਗਦੀ ਏ।”
ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕੋਮਲਤਾ
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਂ-ਪਿਓ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਥੀਮ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਅਮੀਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਭਾਵ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹਾਰੋ, ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਓਗੇ”।
ਸ. ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧੂਰੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ, ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਇਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਯੁਵਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਮਰ ਰਹੇਗਾ।
ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੁਲਹਾਣੀ
9872155120